Badania diecezji Diecezja tarnowska
Diecezja tarnowska
Lucjan Adamczuk
1. Problematyka badania
Wstępny projekt badania przygotował zespół Ośrodka Sondaży Społecznych „Opinia” – oddziału Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego SAC, w oparciu o doświadczenia badań postaw społeczno-religijnych przeprowadzonych w 1997 r. w diecezji włocławskiej, a następ-nie w archidiecezji katowickiej (1998) i diecezji sandomierskiej (1998). Stał się on we wrze-śniu 1999 r. przedmiotem rozmów w kurii tarnowskiej, których celem było przede wszystkim uzyskanie dodatkowych informacji o problemach specyficznych dla tej diecezji. Rozmowy te miały na celu określenie dodatkowych obszarów badawczych oraz informacji, które mogły być przydatne w organizacji pracy duszpasterskiej.
Wstępne przesłanki, pozwalające na zakreślenie obszaru badań, wynikały z dostępnych w ISKK danych. Mianowicie diecezja tarnowska należy w Polsce do szczególnych: ma naj-większą liczbę księży, największa liczbę alumnów w seminariach i najgęstszą sieć parafialną. Od lat charakteryzuje się również najwyższymi wskaźnikami uczestnictwa w niedzielnych mszach św. – dominicantes . Zapewne część tych wysokich wskaźników religijnego życia die-cezji ma związek z faktem, iż należy ona również do najmniej (po zamojskiej) zurbanizowa-nych.
W czasie spotkania w kurii, ordynariusz diecezji ks. bp Wiktor Skworc dokonując charak-terystyki religijności w diecezji stwierdził, iż wysokie wskaźniki dominicantes i powołań mogą mieć związek ze strukturą życia rodzinnego: bardzo częste są na tym terenie rodziny wielopo-koleniowe i wielodzietne. Duże znaczenie ma również przywiązanie do tradycyjnych obycza-jów i form życia religijnego, szczególnie odpustów, pielgrzymek, gorzkich żalów, Drogi Krzy-żowej. Zwrócił również uwagę na doniosłość społecznej roli księdza w środowisku lokalnym i duże zaangażowanie diecezjan w pomoc misjom.
Wśród spraw, które szczególnie interesowały Biskupa znalazły się takie jak:
– zagadnienia patologii społecznej i walki z nałogami,
– postrzeganie przez diecezjan „innej wiary” i jej oceny,
– spoistości i trwałości grup pierwotnych,
– identyfikacja z diecezją,
– ocena i zasięg oddziaływania gazetek parafialnych.
Interesujący był podjęty przez Biskupa wątek związku migracji ze strukturą życia spo-łecznego i religijnego w diecezji. Dane statystyczne wskazują, iż od wielu lat z tego obszaru płynie największy w Polsce strumień emigracji zarobkowej do krajów Europy Zachodniej i Ameryki. Powoduje to nie tylko zwrotny napływ gotówki do wielu rodzin w diecezji, ale i zupełnie innych niż rodzime stylów życia i religijności. Ustalono w związku z tym, iż próba uchwycenia tego zjawiska, jego rozmiarów, charakteru i zakresu oddziaływania – powinna być w badaniu podjęta.
W rezultacie tego spotkania oraz dodatkowych studiów ustalono, iż w badaniu wykorzy-sta się metodę wywiadu na próbie reprezentatywnej dla diecezji oraz metodę ankiety poczto-wej.
Dla zrealizowania tych zamierzeń sformułowano zestaw tematów (problemów), które nale-żało włączyć do zakresu badania. Znalazły się w nim następujące zagadnienia:
– wiara religijna
– praktyki religijne
– wiedza religijna
– postawy i zachowania moralne
– migracje
– rola rodziny i tradycji religijnych
– więzi i identyfikacje lokalne i ponadlokalne
– opinie o księżach
– zaufanie do instytucji życia religijnego i społecznego
– postawy i zachowania obywatelskie
– kontakt z mediami.
Po operacjonalizacji poszczególnych zagadnień, przełożono je na 90 pytań (w tym 20 kompleksowych, liczących od kilku do kilkudziesięciu zmiennych). Powstały w ten sposób dwa narzędzia badawcze: kwestionariusz wywiadu: Postawy społeczno-religijne Polaków 2000 – diecezjan tarnowskich i dodatkowa ankieta rozdawana (zwracana pocztą) z pytaniami otwartymi, pogłębiającymi problemy zawarte w kwestionariuszu.
2. Dobór i realizacja próby badawczej
Próba badawcza dobierana była według metody wielostopniowej warstwowej na podsta-wie danych statystycznych dotyczących parafii diecezji tarnowskiej, dostępnych w ISKK SAC. Na pierwszym stopniu doboru losowano parafie, biorąc pod uwagę ich podział na miejskie i wiejskie oraz ich wielkość. Na drugim stopniu dobierane były konkretne miejscowości w ob-rębie każdej wylosowanej parafii. Kolejnym krokiem był systematyczny dobór mieszkań, a ostatnim dobór konkretnych osób w ramach gospodarstw domowych, spełniających założone kryteria. Kryteria te dotyczyły: płci, wieku i poziomu wykształcenia członków tych gospo-darstw. Zakładano, iż tak dobrana próba będzie reprezentować całą dorosłą ludność zamiesz-kującą w diecezji tarnowskiej .
W terenowej realizacji badania wzięli udział studenci socjologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Wywiady przeprowadzone zostały w ostatnim tygodniu marca 2000 r.
Realizacja przedstawionej tu w zarysie koncepcji badania okazała się trudna. Objawiło się to zarówno w zmniejszeniu liczebności założonej wstępnie próby badawczej, jak i w zwiększo-nej liczbie „braku odpowiedzi” na pytania zamieszczone w końcowej części kwestionariusza. Istotną nowością w tego typu badaniach, wprowadzoną w celu odciążeniem głównego kwe-stionariusza wywiadu i pogłębienia tematyki, było zastosowanie dodatkowego kwestionariusza pozostawianego do samodzielnego wypełnienia respondentom w mieszkaniu. Zawierał on 6 pytań otwartych, które pozwalały na dłuższą, głębiej uzasadnioną wypowiedź, ilustrującą stosunek respondentów do wiary, rodziny katolickiej i księży. Przedsięwzięcie to okazało się owocne, uzyskano drogą pocztową 201 dodatkowych wypowiedzi, wzbogacających dane ze-brane w trakcie wywiadu.
W czasie trwania badania stwierdzono duże zainteresowanie problematyką badania i życz-liwe przyjmowanie ankieterów. Tylko w kilu przypadkach ankieterzy zetknęli się z odmową udziału w badaniu.
3. Charakterystyka badanej zbiorowości
W rezultacie w próbie badawczej liczącej 883 osoby znalazło się 48,9% mężczyzn i 51,1% kobiet. Z punktu widzenia wieku, w strukturze próby dominują ludzie starsi powyżej 60 roku życia – 22,5%. W kategorii młodzieży w wieku 18-25 lat znalazło się 18,8% osób, a w katego-rii 26-35 lat 18,9%. Do pięcioletniego przedziału wieku 36-40 lat zaliczono 6,9% osób. W dziesięcioletnim przedziale wieku 41-50 znajduje się 19,5%, a w kategorii 51-60 lat mamy zbadanych 13,4% respondentów. Z punktu widzenia miejsca zamieszkania, można stwierdzić, iż w próbie znalazło się 64,7% mieszkańców wsi i 35,3% mieszkańców miast, co odpowiada dokładnie analogicznym danym dla województwa tarnowskiego z 1998 r. Zróżnicowanie kate-gorii wiekowych ze względu na miejsce zamieszkania prezentuje tab. 1.
Z punktu widzenia stanu cywilnego, zdecydowana większość badanych – 62,8% to ludzie żyjący w stanie małżeńskim. W stanie wolnym (kawaler, panna) jest 25,2% osób, natomiast w stanie wdowim, rozwiedzionym i separacji znajduje się 12,0%.
Istotnym czynnikiem określającym status społeczny i ekonomiczny jest niewątpliwie wy-kształcenie, którego poziom kształtuje się następująco:
43,4% – podstawowe
29,3% – zasadnicze zawodowe
22,5% – średnie (w tym 1,4% pomaturalne)
4,8% – wyższe.
Pod względem struktury społeczno – zawodowej w próbie badawczej znalazła się znacz-nie większa niż w innych rejonach kraju frakcja rolników, ale dominującą kategorią są robotni-cy. Odsetki podstawowych kategorii społecznych kształtują się następująco:
– 38,5% robotników
– 31,6% rolników
– 12,9% inteligencji i urzędników
– 17,0% innych osób.
Oznacza to iż znaczna część mieszkańców wsi pracuje poza rolnictwem. Jest z tym zapewne związana samoocena położenia ekonomicznego gospodarstw domowych. Z uzyskanych da-nych wynika, że następujące odsetki osób ocenia swoją sytuację jako:
– średnią – 60,2%
– raczej dobrą – 14,8%
– bardzo dobrą – 2,9%
– raczej złą – 14,6%
– bardzo złą – 7,0%.
Znaczna część osób – 62,1% stwierdziło, iż dysponuje (w ramach swojego gospodarstwa domowego) samochodem osobowym, co niewątpliwie świadczy o poziomie zamożności. Zna-czący jest również odsetek osób, które mają w domu komputer – 17,6%. Zawodowo pracuje 31,8% osób, a bezrobotnych jest 12,3%. Najliczniejsza jednak kategorią społeczną są emeryci i renciści, których jest w próbie 34,5%.
Sprawdzono również, w skład jakich rodzin wchodzą respondenci. Z punktu widzenia liczby osób wspólnie mieszkających, w próbie znalazło się:
– 12,7% osób w rodzinach – 2 osobowych
- 14,2% – 3 osobowych
– 20,3% – 4 osobowych
– 19,2% – 5 osobowych
– 14,9% – 6 osobowych
– 7,0% – 7 osobowych
– 3,7% – 8 osobowych
Z rozkładu tego można wnosić, iż rodziny wielodzietne stanowią znaczną część populacji. Da-ne dotyczące przynależności respondentów do różnych typów rodzin są zbieżne z tymi ustale-niami. Przyjmując klasyfikację rodzin biologicznych, stosowaną w statystyce demograficznej (GUS), uzyskano następującą strukturę przynależności respondentów do 6 podstawowych ty-pów rodzin:
1) małżeństwo bezdzietne 5,2%
2) rodzice i dziecko 50,5%
3) matka i dziecko 5,8%
4) ojciec i dziecko 1,5%
5) rodzice, dzieci i dziadkowie 25,3%
6) osoba samotna 5,8%
Pozostałe 5,7%
Brak danych 0,3%
Dominującą kategorią jest więc rodzina pełna dwupokoleniowa, w rodzinach takich żyje 50,5% respondentów. Duża jest też frakcja osób tworzących rodziny trzypokoleniowe – z dziadkami i wnukami – 25,3%. Taka struktura rodzin występuje bardzo rzadko w innych re-jonach kraju i stanowi specyficzna cechę diecezji tarnowskiej, co zapewne nie pozostaje bez wpływu na postawy i zachowania religijne i społeczne ludności.
Dokonany tu przegląd procedury badawczej i charakterystyka zbiorowości objętej bada-niem w diecezji tarnowskiej, pozwalają na stwierdzenie, iż od strony metodologicznej badanie spełnia oczekiwania, jakie sformułowane zostały na etapie jego konceptualizacji. Wyniki przedstawione w tym raporcie powinny być pomocne dla zrozumienia fenomenu religijności tej diecezji i przydać się w pracy duszpasterskiej.