Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego

Non profit in Ecclesia

Instytucjonalny wymiar Kościoła katolickiego w Polsce jest bardzo rozbudowany. Od 2002, gdy zakończył się rozpoczęty przez Jan Paweł II proces reorganizacji administracyjnej Kościoła w Polsce, w naszym kraju istnieje 10162 parafii  zgrupowanych w 39 diecezjach. Do tego dochodzą jednostki administracyjne 113 wyznań religijnych niekatolickich.

Parafia
Podstawową komórką Kościoła katolickiego jest parafia, która w dzisiejszej postacie wywodzi się z czasu średniowiecza, chociaż historycy spierają się co do momentu zaistnienia pierwszych parafii w Polsce. Pojawiają się głosy, że parafia w Polsce nie powstała w XII wieku, jak wcześniej sądzono, ale znacznie wcześniej, już w pierwszych latach chrześcijaństwa na ziemiach polskich. Przyczyną tej rozbieżności są dwa różne rozumienia istoty parafii, z których jedno określa parafię przez to co zewnętrzne: uformowana w instytucjonalną postać struktura z proboszczem, świątynią, określoną liczbą wiernych, zakotwiczona w szerszej strukturze diecezji. Czy taka charakterystyka parafii dotyka rzeczywiście samej jej istoty? Zdaniem przedstawicieli drugiej szkoły – nie.

Z teologicznego bowiem punktu widzenia parafia to przede wszystkim wspólnota ludzi wierzących, a więc tych których łączą te same przekonania religijne. Chodzi więc o wiarę, o religię o sprawy ducha – to jest podstawą jedności i konstytucją parafii. Jednak na tym się nie kończy, choć wielu za przejaw życia parafii nie uznaje niczego więcej ponad mszę świętą, różaniec, pogrzeb i ślub, parafia to przede wszystkim sieć relacji (przede wszystkim w wymiarze wertykalnym). Nic nie posiada chyba większej siły jednoczącej większą ilość ludzi niż wspólna wizja rzeczywistości – wiara.

Parafia to wielki potencjał nie tylko duchowy (religijny), ale i społeczny – prawdziwy kapitał ludzki. Aby choć trochę to zrozumieć wystarczy zobaczyć, co polska parafia robi w dziedzinie tak zwanej ekonomii społecznej, czy dokładniej trzeciego sektora czyli organizacji no profit (NGO).

Segment kościelny trzeciego sektora (non profit in ecclesia) jest w ostatnim czasie przedmiotem zainteresowanie nie tylko samego Kościoła, ale interesują się nim coraz szersze kręgi ludzi, jakby dopiero teraz odkrywając bogactwo życia ludzi skupionych wokół swojego parafialnego Kościoła.

Znany badacz polskiej parafii E. Firlit pisze, że jeszcze przed 1989 parafia realizowała siedem podstawowych funkcji:
1.    administracyjno-gospodarczą,
2.    charytatywną,
3.    doradczo-interwencyjną,
4.    rekreacyjną,
5.    animacyjno-integracyjną,
6.    polityczną.

Ruchy w parafii
Niektóre z tych funkcji realizowane są przez tak zwane „ruchy religijne”, które chociaż działają przede wszystkim na poziomie parafii, tworzą często bardzo złożone struktury międzynarodowe. Ich działalność jest tak różnorodna, że trudno je ująć w ścisłe ramy klasyfikacyjne, mimo to ks. M. Ostrowski dokonuje następującej klasyfikuji:

1. pogłębianie formacji religijnej,
2. działalność na rzecz rodziny,
3. obrona życia,
4. czynne miłosierdzie,
5. wyzwolenie z nałogów,
6. odnowa parafii,
7. zaangażowanie w życie społeczne,
8. propagowanie chrześcijańskiej kultury i sportu,
9. ekologia,
10. rozwijanie określonych szkół duchowości.

W Polsce przy Komisji Episkopatu istnieje Rada Ruchów Katolickich, która między innymi organizuje kongresy ruchów katolickich (ostatni odbył się w Warszawie w 2007). Katolicka Agencja Informacyjna wydała Leksykon ruchów i stowarzyszeń, który zawiera informacje o największych podmiotach działających w Polsce. Badania statystyczne i społeczne nad Segmentem Kościelnym trzeciego sektora prowadzi Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego. Z uzyskanych przez niego danych wynika, że w Polsce działa 337 różnych organizacji, stowarzyszeń i grup o charakterze religijnym i społecznym. W przybliżeniu można oszacować, że skupiają one łącznie ponad 2,5 miliona osób.

W parafii odbywają się również różnego rodzaju działania i akcje doraźne, często występujące nieregularnie i incydentalnie. W badanej próbie 120 parafii pojawiło się 443 tego rodzaju wydarzeń, w których organizowaniu zaangażowanych było 3239 osób a liczbę uczestników oszacowano na 75000. Były to różnego rodzaju zbiórki, festyny itp.

Szersza działalność
Oprócz ograniczonej do lokalnej wspólnoty, ruchy i stowarzyszenia religijne przejawiają również bardzo bogaty wachlarz działalności w poprzek struktury Kościoła. I tak na przykład od 1989 roku działa w Polsce kilkadziesiąt szkół, ośrodków pomocy społecznej, hospicja, centra integracji społecznej i inne instytucje społeczne. Chociaż znacznie rzadziej powstają również z inicjatywy kościelnego III sektora inicjatywy gospodarcze, które spełniają wyznacznik organizacji non profit przez przekazywanie dochodów na cele statutowe. Katolickie ruchy i stowarzyszenia działają również w dziedzinie mediów, czego najlepszym dowodem jest sieć wspólnot Rodziny Radia Maryja. Katolickie ruchy twórczo kształtują również polską demokrację. Dowodem na to było przesłanie Premiera Rzeczypospolitej Polskiej do Ogólnopolskiej Rady Ruchów Katolickich w roku 1998, w którym prezes rady ministrów potwierdził fakt budowania przez nie nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego.

Badania
Widać więc, że rzeczywistość ruchów religijnych w Polsce jest bardzo różnorodna, bogata i ważna dla funkcjonowania społeczeństwa. Nic więc dziwnego, że w ostatnim czasie jest ona przedmiotem szczególnego zainteresowania. Powstają prace dyplomowe poświęcone temu zagadnieniu, organizowane są konferencje naukowe i warsztaty. Prowadzone są również badania socjologiczne III sektora w Polsce, jednak jak do tej pory – co oczywiście powinno budzić zdziwienie – z pominięciem jego segmentu kościelnego. Jedynym wytłumaczeniem takiego zawężenia jest metodologiczna trudność klasyfikowania oraz opisywanie całego sektora non profit. Być może rozwiązaniem byłoby popatrzenie na trzeci sektor z perspektywy jak najbardziej lokalnej – na przykład „przez okno parafii”. W 2007 Główny Urząd Statystyczny zwrócił się do Instytutu Statystyki Kościoła Katolickiego z prośbą o przygotowanie raportu metodologicznego, w oparciu o który będzie można przygotować całościowe badanie III sektora w Polsce.